Voor Odysseus was de Middellandse Zee een wereld vol gevaar, liefde en lotsbestemming. Van zeskoppige monsters tot betoverende sirenen en onvoorspelbare goden, elk eiland op zijn reis naar huis bood een nieuw avontuur.
Meer dan 2500 jaar nadat Homers epische gedicht voor het eerst werd verteld, heeft Christopher Nolans The Odyssey deze reis naar de grootste schermen ter wereld gebracht. Maar naast het spectaculaire filmische verhaal is er nog een andere protagonist die zijn eigen odyssee ondergaat: de zee zelf.
Sinds de tijd van Homerus is de Middellandse Zee veel meer geweest dan een prachtig wateroppervlak. Gelegen tussen Afrika, Azië en Europa, heeft het gediend als een waterweg die steden, beschavingen en handelsroutes met elkaar verbond. Het heeft ook gezorgd voor voedsel en bestaansmiddelen en heeft een centrale rol gespeeld in cultuur, spiritualiteit en de verspreiding van ideeën.
Met meer dan 500 miljoen mensen die momenteel langs de kusten wonen, plus zo'n 25 stedelijke gebieden aan de kust, is het belang van de Middellandse Zee alleen maar toegenomen. Tegenwoordig ondersteunt het gebied enorme industrieën zoals visserij, toerisme en scheepvaart – het is de thuisbasis van enkele van 's werelds drukste scheepvaartroutes – evenals een groeiend aantal andere activiteiten.
Het is tevens een buitengewone ecologische schat. Hoewel het amper 1% van het wereldwijde oceaanoppervlak beslaat, herbergt het tot wel 18% van alle bekende mariene soorten, en meer dan een kwart daarvan komt nergens anders ter wereld voor.
Onderwaterpriesters
De onderwaterweiden van Posidonia oceanica, een endemische zeewiersoort die vernoemd is naar de Griekse god Poseidon en ook wel bekend staat als Neptunusgras, beslaan meer dan 1,2 miljoen hectare. Ze bieden een leefgebied aan talloze zeedieren, slaan koolstof op en dragen bij aan de nutriëntenkringloop. Kustecosystemen, zoals zoutmoerassen, wetlands en duinen, beschermen de ongeveer 46.000 kilometer lange Middellandse Zeekust en de gemeenschappen die er wonen tegen erosie en stormen. Deze landschappen voorzien in voedsel, water, werkgelegenheid en identiteit, maar ze staan onder toenemende druk.
De nieuwe monsters van de Middellandse Zee
Dagelijks komt er ongeveer 730 ton plastic afval in de Middellandse Zee terecht , grotendeels via rivieren. Jaarlijks spoelen deze rivieren tot wel 925 miljoen drijvende voorwerpen aan, waarvan ongeveer 82% plastic is. Ook wegwerpplastic is verantwoordelijk voor meer dan 60% van het afval dat op de stranden van de Middellandse Zee wordt gevonden.
Afvalwater, industriële chemicaliën, afspoeling van landbouwgrond en vervuilende stoffen van schepen beïnvloeden ook de wateren van de Middellandse Zee, samen met recentere bedreigingen zoals farmaceutisch afval, microplastics, plastic additieven en onderwatergeluid dat de fauna verstoort.
Zoals de terugkerende hittegolven elke zomer aantonen, warmt het Middellandse Zeegebied 20% sneller op dan het wereldwijde gemiddelde. Dit fenomeen, in combinatie met veranderingen in neerslagpatronen, een stijgende zeespiegel en oceaanverzuring, versterkt de dreiging van droogte, bosbranden, overstromingen, erosie en waterschaarste.
De buitengewone biodiversiteit van de zee – waaronder onechte karetschildpadden, gestreepte dolfijnen, zwaardvissen, octopussen en de zeldzame Mediterrane monniksrob, naast vele andere soorten – neemt ook af doordat bouwactiviteiten, vervuiling en diverse industrieën hun leefgebieden veranderen en beschadigen. Doordat grote roofvissen schaarser worden, vangen vissers steeds vaker kleinere soorten lager in de voedselketen, waardoor het voedselweb wordt verstoord. Niet-inheemse soorten verdringen ook de inheemse fauna wanneer ze via scheepvaart, aquacultuur en andere activiteiten arriveren.
Deze uitdagingen versterken elkaar vaak. Aangetaste kustecosystemen bieden minder bescherming tegen stormen en overstromingen. Stijgende watertemperaturen kunnen de verspreiding van invasieve soorten bevorderen en een negatieve impact hebben op de biodiversiteit en inheemse ecosystemen. Onverantwoord toerisme genereert steeds meer afval en zet extra druk op kwetsbare habitats. Waar Odysseus zijn monsters doorgaans één voor één bestreed, werken de "schurken" van het huidige Middellandse Zeegebied samen en ondermijnen ze de algehele gezondheid van de regio.
Een actieplan voor de Middellandse Zee
Gelukkig heeft de zee ook een bondgenoot: het Middellandse Zee-actieplan van het VN-milieuprogramma ( UNEP /WFP). Dit plan, opgesteld in 1975, was het eerste regionale actieplan in het kader van het Regionale Zeeënprogramma van UNEP , dat nu 145 landen samenbrengt om de zeeën en oceanen van de wereld te beschermen. In 1976 hebben de landen rond de Middellandse Zee het Verdrag van Barcelona aangenomen, dat het belangrijkste juridisch bindende kader vormt voor de bescherming van het mariene en kustmilieu in de regio.
Eenentwintig mediterrane landen en de Europese Unie werken samen via UNEP/WFP en het Verdrag van Barcelona. Hoewel de protocollen juridisch bindend zijn krachtens het Verdrag, helpt UNEP/WFP landen overeenstemming te bereiken over gemeenschappelijke normen, de gezondheid van de zee te monitoren en regionale afspraken om te zetten in nationale maatregelen.
Daartoe ondersteunt het landen bij het verminderen van plastic- en chemische vervuiling, het verbeteren van afvalwaterbeheer en de voorbereiding op potentiële bedreigingen zoals olielozingen. Een regionaal plan ter voorkoming en beheersing van zwerfvuil in zee, dat in 2013 werd aangenomen en in 2021 werd bijgewerkt, was het eerste juridisch bindende kader in zijn soort en verplichtte de partijen tot het verminderen en elimineren van zwerfvuil in zee en het integreren van circulaire economie-benaderingen.
UNEP/PAM ondersteunt ook mariene beschermde gebieden en actieplannen gericht op het behoud van biodiversiteit en bedreigde habitats (waaronder Posidonia oceanica-zeegrasvelden), bevordert het herstel van gedegradeerde ecosystemen en helpt landen bij het identificeren en beheersen van verspreidingsroutes van invasieve soorten. In het kader van het programma zijn speciaal beschermde gebieden ingesteld die meer dan 8% van de Middellandse Zee beslaan, evenals specifieke beschermingsplannen voor bepaalde soorten, waaronder de Mediterrane monniksrob.
Naarmate de temperaturen en klimaatrisico's toenemen, adviseert UNEP/WFP landen ook over slimme kustplanning , met de nadruk op het herstellen en behouden van natuurlijke verdedigingsmechanismen zoals duinen en wetlands. Het werk op het gebied van duurzame productie en consumptie, toerisme, havens en maritieme ruimtelijke planning is er eveneens op gericht de mediterrane economieën te laten groeien en tegelijkertijd de ecosystemen te beschermen die de welvaart van de regio sinds de oudheid hebben gewaarborgd.
Anders dan Odysseus' terugkeer naar zijn thuis op het eiland Ithaca, heeft de Middellandse Zee geen enkele eindbestemming aan het einde van haar odyssee. Maar er is wel een duidelijke visie voor de toekomst van deze zee. "Waar we naar streven is een gezonde en welvarende zee, waarvan de prachtige flora en fauna, ecosystemen en industrieën op duurzame wijze de miljoenen mensen uit talloze culturen die deze regio hun thuis noemen, kunnen ondersteunen", aldus Tatjana Hema, programmacoördinator.