Nu de klimaatverandering de inheemse gebieden in Brazilië verandert, brengt een nieuwe generatie de verdediging van hun rechten naar nieuwe terreinen.
Stijgende temperaturen, het verdwijnen van voedselbronnen, bosbranden en het versnelde verlies van voorouderlijk land behoren al tot hun realiteit. Tegelijkertijd veroveren inheemse jongeren de digitale wereld en gebruiken ze sociale media, muziek, fotografie en dans als instrumenten van verzet.
Ter gelegenheid van de Internationale Dag van de Inheemse Volkeren , die op 9 augustus wordt gevierd, sprak UN News met drie jonge inheemse leiders die hun stem en creativiteit gebruiken om miljoenen mensen te bereiken.
Het gaat om Marciele Albuquerque, een danseres en ondernemer van het Munduruku-volk; Kaê Guajajara, een zangeres en componiste van het Guajajara-volk; en Cristian Wariu, een fotograaf en communicatiespecialist van het Xavante-volk.
De drie maken deel uit van het Verified-initiatief van de Verenigde Naties, dat zich inzet tegen desinformatie over het klimaat.
Wanneer het bos geen voedsel meer levert
Marciele groeide op in Juruti, in het Braziliaanse Amazonegebied, waar ze als kind in de rivieren kon zwemmen en fruit kon plukken op slechts een steenworp afstand van haar gemeenschap. Nu ze terugkeert, treft ze een andere realiteit aan.
“We merken dat het elk jaar warmer wordt. Er is niet meer zoveel fruit als vroeger. Vroeger vonden we het vlakbij de gemeenschap, midden in het bos. Nu moeten we veel verder lopen en zelfs dan vinden we niet zoveel,” legde hij uit.
Hij merkt ook steeds duidelijker wordende verschillen tussen de seizoenen op.
“We merken het verschil tussen het regenseizoen en het droge seizoen. De droogte is extreem geworden, net als de overstromingen.”
De branden veranderen het leven in de Cerrado.
Cristian Wariu komt uit het Parabubure-inheemse gebied in de Araguaia-vallei, in de staat Mato Grosso. Daar veranderen steeds heviger wordende bosbranden het Cerrado-bioom en ontwrichten ze het dagelijks leven van de inheemse gemeenschappen.
De gevolgen reiken veel verder dan het milieu.
" Het leven is steeds onhoudbaarder geworden omdat deze branden nu niet meer te beheersen zijn. Ze hebben een ernstige impact op de voedselketen van het Xavante-volk en dat maakt het ook mogelijk dat veel voedsel dat niet goed is voor onze mensen onze gemeenschappen binnenkomt," merkte hij op.
“Het ene probleem leidt tot het andere en heeft uiteindelijk gevolgen voor onze gezondheid.”
Volgens de Verenigde Naties ondervinden wereldwijd al meer dan 370 miljoen inheemse bevolkingsgroepen de gevolgen van klimaatverandering, een druk die is toegenomen door de stijgende wereldtemperaturen.
Muziek als stem voor overleving
Kaê Guajajara, geboren in Mirinzal in de Braziliaanse staat Maranhão, is van mening dat de huidige milieucrisis een weerspiegeling is van een ontwikkelingsmodel dat aan inheemse volkeren is opgelegd.
Voor haar is het onderscheiden van feiten van misinformatie steeds belangrijker, vooral zodat kwetsbare gemeenschappen zich kunnen voorbereiden op klimaatdreigingen voordat deze zich voordoen.
Maar muziek is ook een vorm van verzet geworden.
“Onze traditionele liederen bezongen vroeger de schoonheid van de natuur en onze band ermee. Tegenwoordig spreken diezelfde liederen over onze territoria en hoe we daaruit worden verdreven. Ze spreken over ontbossing, omdat we dat nu zelf ervaren,” zei hij.
“We vertellen deze verhalen via onze liedjes, terwijl we onszelf opnieuw uitvinden en door de tijd heen blijven bestaan.”
Kaê, die opgroeide in de favela Maré in Rio de Janeiro, herinnert zich dat ongeveer de helft van de inheemse bevolking van Brazilië momenteel in steden woont en pleit voor een sterker overheidsbeleid om deze gemeenschappen in stedelijke omgevingen te ondersteunen.
Hij constateert ook een groeiende aanwezigheid van inheemse artiesten in de Braziliaanse muziekindustrie, iets wat hij ziet als een kans om een koloniale wond te helen die hun stemmen generaties lang het zwijgen heeft opgelegd.
Communicatie werd macht.
Terugkijkend op voorgaande generaties erkent Cristian het werk van inheemse leiders die grondwettelijke rechten hebben verworven en organisaties hebben opgebouwd die hun burgerschap hebben versterkt.
Hij betoogt dat zijn generatie nu op een ander front vecht.
“De afbakening gaat niet langer alleen over politiek. Het gaat ook over het bezetten van de schermen. Het ene versterkt het andere,” legde hij uit.
“Als ik naar de inheemse beweging als geheel kijk, geloof ik dat de grootste bijdrage van onze generatie communicatie is geweest. Zichtbaarheid werd macht .”
Volgens Cristian helpt deze groeiende digitale aanwezigheid inheemse volkeren ook om toegang te krijgen tot politieke instellingen en besluitvormingsprocessen binnen de overheid die voorheen buiten hun bereik lagen.
Kunst is een andere manier om te vechten.
Marciele Albuquerque kent de kracht van die zichtbaarheid maar al te goed. Zij was de eerste inheemse vrouw die werd verkozen tot Cunhã-Poranga, de belangrijkste vrouwelijke culturele titel van het beroemde Parintins Folklore Festival in Brazilië.
Ze gebruikt dans niet alleen om de inheemse identiteit te vieren, maar ook om nieuwe generaties te vertegenwoordigen.
Dit jaar won ze de wedstrijd samen met Boi Caprichoso. Een van de nummers waarmee ze won, Guerreira das Lutas, ontroert haar nog steeds elke keer als ze het hoort.
“Er is een refrein waarin veel inheemse volkeren worden genoemd: ‘Zij is Munduruku, Tupinambá, Kayapó, Atroari, Asurini, Zo'é, krijger Sateré, Hixkaryana, Poranga-Cunhã.’ Dat is het deel dat me de meeste kracht geeft, omdat ik niet alleen mijn eigen volk vertegenwoordig. Ik vertegenwoordig de buitengewone inheemse diversiteit van Brazilië.”
Het lied, dat oorspronkelijk in 2022 ter ere van haar werd gecomponeerd, verwierf nationale populariteit nadat Marciele dit jaar deelnam aan Big Brother Brazilië.
Voor haar gaat kunst veel verder dan alleen vermaak.
“Kunst is een vorm van strijd.”
Marciele is van mening dat de omgeving van Parintins het publiek in staat stelt om op een natuurlijke manier in contact te komen met de problemen waarmee inheemse volkeren te maken hebben, terwijl tegelijkertijd hun cultuur wordt gevierd.
De kracht van de Samauma-boom
Kaê Guajajara streeft met haar muziek een soortgelijk doel na, terwijl ze tegelijkertijd stereotypen aanvecht dat inheemse mensen hun identiteit verliezen door het gebruik van smartphones of het produceren van elektronische muziek.
Volgens haar breiden inheemse kunstenaars hun tradities uit naar nieuwe muzikale talen.
"Tegenwoordig hoor je steeds vaker het geluid van de maraca naast synthesizers."
Na optredens op grote festivals in Brazilië en andere landen, promoot Kaê ook de Ze'egete-taal, die gesproken wordt door het Guajajara-volk.
Een van zijn bekendste nummers, Samaúma, bevat een boodschap die zijn visie op verzet samenvat.
“Ik vind dit liedje echt mooi, omdat het zegt dat hoeveel cement je ook op de aarde stort, de wortels altijd een weg erdoorheen zullen vinden. Ze zullen altijd groeien en door het beton heen breken, en alles terugwinnen.”
De samaúma, ook wel bekend als de ceiba of "Koningin van het Woud", is een majestueuze, eeuwenoude boom die door talloze inheemse volkeren wordt vereerd en die voor Kaê symbool staat voor veerkracht, weerstand en leven.
Net als de diepe wortels van de ceiba-boom, blijft de aanwezigheid van inheemse volkeren zich ondanks de obstakels een weg banen.