In Quibdó betekende het verlies van hun huizen voor veel vrouwen ook het verlies van een deel van de veiligheid die vier muren en een gesloten deur boden. Meer dan twee weken na de aardbeving verblijven honderden mensen nog steeds in opvangcentra en geïmproviseerde onderkomens waar basisvoorzieningen zoals water, douches en toiletten ontbreken. Onder deze omstandigheden is bescherming tegen geweld een andere dringende noodzaak geworden tijdens deze noodsituatie.
“We zijn bang voor seksueel geweld, maar we organiseren ons. We letten op elkaar, we wisselen elkaar af, sommigen zitten op stoelen en anderen op de hoek van de straat”, zegt een gemeenschapsleidster uit de hoofdstad van Chocó. “We hebben al een aantal verdachte dingen gezien, dus we moeten de meisjes en onszelf beschermen.”
Volgens het VN- Bureau voor de Coördinatie van Humanitaire Zaken ( OCHA ) heeft de aardbeving met een magnitude van 7,4 meer dan 406.000 mensen in 15 departementen getroffen. In Chocó, waar het epicentrum lag, zijn zo'n 112.400 mensen in 30 gemeenten getroffen, waarvan de meesten tot Afro-Colombiaanse of inheemse gemeenschappen behoren. De aardbeving trof een regio die al met grote problemen kampte.
"We zouden kunnen spreken van een drievoudige impact of een drievoudige crisis", zegt Luis Mora, vertegenwoordiger van het VN -bevolkingsfonds ( UNFPA ) in Colombia. Chocó, legt hij uit, kampt met meer armoede en minder toegang tot basisvoorzieningen en gezondheidszorg dan andere delen van het land, bovenop de gevolgen van het gewapende conflict en de moeilijkheden om veel gemeenschappen te bereiken.
Voor sommige vrouwen in de regio heeft de tragedie een oude wond weer opengereten.
"De straat voor mijn huis is in tweeën gesplitst. De muren zijn ingestort en mijn dochter en ik slapen nu op verschillende plekken, zelfs op de stoep. Als gemeenschapsleider, die zelf door het conflict ontheemd is geraakt, moet ik dit nu opnieuw meemaken."
Versterking van de bescherming in opvangcentra
UNFPA bezoekt opvanghuizen en andere accommodaties en werkt samen met lokale leiders en netwerken om vrouwen te bereiken die ondersteuning nodig hebben.
"We hebben veel vrouwen en adolescenten geïdentificeerd die niet thuis wonen en praktisch op straat slapen, waardoor ze kwetsbaar zijn", legt Martha Lucía Rubio, assistent-vertegenwoordiger van UNFPA in Colombia, uit.
Kwetsbaarheid houdt niet op bij het vinden van een slaapplaats. Veel gezinnen hebben ook inkomsten verloren en zijn afhankelijk van anderen om in hun basisbehoeften te voorzien.
"In veel van deze situaties kunnen vrouwen en meisjes worden blootgesteld aan seksuele uitbuiting of het uitwisselen van seksuele gunsten om toegang te krijgen tot voedsel, water, basisvoorzieningen of bescherming," waarschuwt Mora.
De organisatie ondersteunt vrouwen die te maken hebben met gendergerelateerd geweld, door middel van het uitdelen van pakketten met essentiële benodigdheden en het creëren van vaste en mobiele veilige ruimtes.
In Quibdó wordt een deel van dat werk gedaan door begeleiders zoals Lizeth Quezada. Zij luistert naar vrouwen, begeleidt hen en helpt hen toegang te krijgen tot beschermingsdiensten wanneer ze tijdens de noodsituatie in een gewelddadige situatie terechtkomen.
"Voor mij is het ondersteunen van mijn gemeenschap in deze tijd een grote verantwoordelijkheid en tegelijkertijd een zeer belangrijke verbintenis als professional en als lid van deze gemeenschap", zegt ze. "Mijn doel is om vrouwen een gevoel van steun en bescherming te geven en hen toegang te bieden tot de middelen en diensten die ze nodig hebben."
In La Victoria, een mijngebied in Quibdó, verblijven nog zo'n 100 mensen in noodopvangcentra. Er is nog steeds een gebrek aan sanitaire voorzieningen, douches en een beter afvalbeheer. Liboria Perea Torre, wier huis zwaar beschadigd raakte, ontving daar een van de door UNFPA uitgedeelde noodpakketten.
“De aardbeving was verschrikkelijk. Mijn huis is zwaar beschadigd”, zegt ze. Wat betreft de ontvangen hulp is ze dankbaar dat het “een goed gevuld pakket” was, hoewel haar gezin nog steeds steun nodig heeft om te herstellen.
Bescherming in opvanghuizen gaat verder dan materiële hulp. De organisatie onderneemt ook activiteiten om intimidatie, misbruik en seksuele uitbuiting te voorkomen en werkt aan duidelijke ondersteuningsmogelijkheden.
"Het is heel belangrijk dat deze plekken veilige plekken worden," zegt afgevaardigde Luis Mora.
Zwangere vrouwen durven niet meer naar buiten en gezondheidscentra zijn beschadigd.
De aardbeving heeft ook een zware impact gehad op een gezondheidszorgsysteem dat al met aanzienlijke uitdagingen kampte. In Bagadó dwong de structurele schade ertoe dat sommige diensten buiten moesten worden verleend; in San José del Palmar werd een gezondheidspost verwoest; en in Quibdó zijn de belangrijkste ziekenhuizen nog steeds overvol.
"Er zijn hier zwangere vrouwen die niet naar de dokter willen omdat ze bang zijn om het huis te verlaten, dus wij verloskundigen bieden die ondersteuning om voor hen en de baby's te zorgen," zegt Maira, een verloskundige uit de buurt.
UNFPA schat dat onder de direct getroffen bevolkingsgroep zich zo'n 87.500 vrouwen in de vruchtbare leeftijd en ongeveer 3500 zwangere vrouwen bevinden die mogelijk behoefte hebben aan seksuele en reproductieve gezondheidszorg.
"Noch een zwangerschap, noch een bevalling, noch de menstruatie eindigt tijdens een aardbeving of een humanitaire noodsituatie zoals die zich momenteel in het departement Chocó voordoet," herinnert Martha Lucía Rubio ons eraan.
De organisatie werkt samen met zorginstellingen, medisch personeel en verloskundigenverenigingen om prenatale zorg, bevallingen, kraamzorg en andere essentiële diensten te faciliteren. Daarnaast distribueert ze medische benodigdheden, zwangerschapskits en producten voor menstruatiehygiëne.
Buiten Quibdó blijft het moeilijk om sommige gemeenschappen te bereiken vanwege beschadigde wegen, belemmeringen voor riviertransport en het feit dat er in plattelandsgebieden onvoldoende meldingen zijn van getroffen personen. Daarom vertrouwt UNFPA ook op vrouwelijke leiders, vroedvrouwen, vrouwen- en jongerenorganisaties en inheemse gemeenschappen om behoeften in kaart te brengen en gezinnen in contact te brengen met beschikbare diensten.
In een noodsituatie zijn de meest dringende behoeften onderdak, water, voedsel en medische zorg, maar de specifieke behoeften van vrouwen en adolescenten mogen niet worden verwaarloosd, waarschuwt afgevaardigde Mora.
"Alles wat te maken heeft met de seksuele en reproductieve gezondheid van vrouwen, jongeren en adolescenten is een fundamentele behoefte die levens redt."